Navigatie en titel overslaan

Thema's

Nederlands-Indië

Nasleep

Veiligstellen en Repatriëren

In de laatste fase van de Tweede Wereldoorlog in Azië kwam Nederlands-Indië te liggen in het bevelsgebied van het Britse South-East Asia Command (SEAC), dat onder bevel stond van admiraal Mountbatten. Het waren de Britten die na de Japanse capitulatie verantwoordelijk waren voor de herbezetting van Nederlands-Indië, waar de Indonesische nationalisten inmiddels de onafhankelijkheid hadden uitgeroepen. Omdat de Britten op veel verzet stuitten van radicale nationalisten (die ook niet zaten te wachten op de terugkeer van het koloniale bewind) ondernamen zij geen poging een volledig geallieerd bestuur in te stellen, maar beperkten zij zich tot enkele enclaves van waaruit zij zich op hun hoofdtaken concentreerden. Dat waren niet alleen het veiligstellen, verzorgen en evacueren van geallieerde krijgsgevangenen en burgergeïnterneerden, maar ook het afvoeren van Japanse troepen. Voor die eerste taak was sinds midden augustus 1945 een aparte organisatie in het leven geroepen, de Recovery of Allied Prisoners of War and Internees (RAPWI). In september waren enkele van hun teams boven Java en Sumatra gedropt om hulp te verlenen aan gevangenen in de kampen, nog voor de eerste Britse gevechtstroepen verschenen.

De Britten hadden de verslagen Japanners opgedragen voorlopig te zorgen voor de gezondheid en veiligheid van de gevangenen in de kampen. Omdat dit geen bevredigende toestand was, besloot het in oktober 1945 uit Australië teruggekeerde Nederlands-Indisch gouvernement de geïnterneerde Nederlanders op te vangen in herstellingsoorden in de hoger gelegen streken van Java en Sumatra. Dit plan kon echter niet worden uitgevoerd in verband met de uitbarsting van geweld door militante Indonesische strijdgroepen (pemoedas), die het buiten de door de Britten bezette enclaves gemunt hadden op iedereen die met het Nederlandse koloniale bewind werd geassocieerd. Tijdens deze bersiap-periode vielen duizenden slachtoffers, zowel onder de (Indo-) Europese bevolking, de Chinezen, de pro-Nederlandse Indonesiërs als onder de Indonesische strijdgroepen zelf, want vergeldingen bleven niet uit. Terwijl het Nederlandsch-Indisch gouvernement geen kans zag de door de pemoeda’s bedreigde bevolkingsgroepen in veiligheid te brengen, besloten de gematigde nationalisten ertoe deze groepen te interneren in ‘beschermingskampen’. In deze kampen bevonden zich niet alleen voormalige krijgsgevangenen en burgergeïnterneerden, maar ook veel Indo-Europeanen, Chinezen en Nederlands gezinde Indonesiërs die tijdens de bezetting buiten de kampen waren gebleven.

Aanvankelijk had de Nederlands-Indische regering geen werk gemaakt van evacuatie van de geïnterneerden naar Nederland, maar in december 1945 waren de plannen daartoe gereed. Verantwoordelijk voor het vervoer van de evacués vanaf Batavia tot hun (tijdelijk) verblijf in Nederland was de Repatriëringsdienst ressorterend onder het Militaire Gezag, later onder het ministerie van Overzeese Gebiedsdelen. In Nederland werden de evacués verzorgd door het Centraal Bureau voor de Verzorging der Oorlogsslachtoffers (CBVO). Van 1945 tot 1948 werden bijna 110.000 evacués naar Nederland overgebracht om te herstellen van hun internering in Japanse kampen. Ongeveer de helft van hen beschouwde hun verblijf inderdaad als recuperatieverlof en keerde na verloop van tijd terug naar de republiek Indonesië. Begin jaren vijftig kwam als gevolg van de soevereiniteitsoverdracht een tweede stroom migranten uit Indonesië naar Nederland, zowel repatrianten als (Indische) Nederlanders en Nederlands gezinde Indonesiërs die veelal nog nooit in Nederland waren geweest. Het ging om een groep van rond 86.000 personen, merendeels burgerlijk en militair overheidspersoneel. Van hen ging ook een deel weer terug naar Azië. In latere jaren zagen nog eens circa 140.000 repatrianten zich gedwongen naar Nederland te komen, voor een groot deel burgers die in Indië geworteld waren.

Literatuurverwijzingen

M. Bossenbroek, De meelstreep: terugkeer en opvang na de Tweede Wereldoorlog (Amsterdam 2001).

P. Groen en E. Touwen-Bouwsma (red.), Tussen banzai en bersiap: de afwikkeling van de Tweede Wereldoorlog in Nederlands-Indië (Den Haag 1996).

W. Willems, De uittocht uit Indië, 1945-1995 (Amsterdam 2001).