Navigatie en titel overslaan

Thema's

Nederlands-Indië

Dagelijks leven

Voor grote bevolkingsgroepen in Nederlands-Indië had de Japanse bezetting ingrijpende gevolgen. Eerst werden alle 65.000 militairen van het KNIL (tweederde van Nederlandse, eenderde van Indonesische afkomst) in krijgsgevangenschap gevoerd. Daarna werden ook de ongeveer 100.000 Europese burgers geïnterneerd. De meeste mannen waren al vrij snel in kampen opgesloten. Jongens mochten tot hun tiende bij hun moeder wonen, daarna werden ze overgebracht naar mannenkampen of soms naar speciale jongenskampen. De gevangenen moesten al hun geld afstaan aan de Japanners, die daarvan voor zichzelf voedsel kochten. Het was de gevangenen ten strengste verboden een dagboek bij te houden. Wie erop werd betrapt, kon ervoor met de bullepees worden geslagen. Honderdduizenden mannen zijn door de Japanners ingezet als dwangarbeider om te werken aan, bijvoorbeeld, de Birma- en de Pakan Baroespoorweg. Het waren merendeels romusha’s , Indonesische en andere Aziatische ‘werksoldaten’, die hier te werk werden gesteld. Velen zijn bij dit zware werk, dat onder barre omstandigheden werd verricht, bezweken als gevolg van honger en uitputting. Onder de dwangarbeiders bevonden zich ook duizenden krijgsgevangen westerlingen, onder wie 3000 Nederlanders.

Niet alleen de mannen, ook de Europese vrouwen raakten hun vrijheid kwijt. Zij werden geïnterneerd in steeds voller wordende woonwijken van de grote steden. In sommige woningen verbleven meer dan honderd mensen, en de chaos en vervuiling nam hand over hand toe. In de vrouwenkampen werd het dagelijks leven bepaald door het ritme van de appèls en het werk in de corveeploegen. Verder moesten de goten schoongehouden worden en diende er groente te worden verbouwd. De jacht naar voedsel was een dagelijks terugkerende noodzaak. Bovendien was het leven zwaar door de onzekerheid over het lot van de mannen, want voor de Europeanen was communicatie vrijwel onmogelijk. Maar heel soms bereikte een briefje een ander kamp en af en toe hoorde men iets over het verloop van de oorlog. In de vrouwenkampen heerste bovendien de angst dat jonge vrouwen zouden worden geselecteerd voor werk in de Japanse soldatenbordelen.

De Indo-Europeanen, door de Japanners beschouwd als Aziaten, werden aanvankelijk niet geïnterneerd. Voorwaarde was wel dat de Indo’s hun banden met de blanken zouden doorsnijden en zich enthousiast inzetten voor de ontwikkeling van het nieuwe, door Japan gedomineerde Azië. Slechts weinigen waren hiertoe bereid, tot grote ergernis van de bezetter. Ook al waren de Indo’s voorlopig nog op vrije voeten, makkelijk waren hun levensomstandigheden buiten de kampen niet. Enerzijds werden zij bedreigd door de bezetter, die hen hun pro-Westerse houding verweet, anderzijds werden zij veelal genegeerd door de inheems bevolking.

Voor die Indonesische bevolking had de Japanse bezetter niet de minste belangstelling. Afgezien nog van het lot van de romusha’s had ook het Japanse rijstbeleid negatieve gevolgen voor het dagelijks leven van veel inlanders. Vanaf 1943 werd op Java het afdragen van rijst aan het Japanse bestuur verplicht gesteld, zodat de Japanse soldaten en romusha’s gevoed konden worden. Hoewel het de bedoeling was een deel van de rijst weer te verkopen, liep het beleid uit op een catastrofe. In sommige gebieden ontstonden grote tekorten aan rijst, terwijl zwarthandelaren goede zaken deden door de hoge prijs van het volksvoedsel. Slachtoffers van het beleid waren de werkloze landarbeiders en hun families, die te arm waren om de duurdere rijst te kunnen kopen.

Wat kunt u onder dit thema vinden?
Allerhande archieven met betrekking tot het dagelijks leven zijn onder dit thema geplaatst, met name het persoonlijke leven, zoals dagboeken, brieven en memoires. U kunt hier ook archieven vinden met betrekking tot andere dagelijkse zaken zoals religie, onderwijs of gezondheidszorg.

Literatuurverwijzingen

H.W. van den Doel, Afscheid van Indië: de val van het Nederlandse imperium (Amsterdam 2000).

J. Kemperman (red.), De Japanse bezetting in dagboeken. Buiten de kampen (Amsterdam 2002).

H. Meijer, In Indië geworteld (Amsterdam 2004).

R. Raben (red.), Beelden van de Japanse bezetting van Indonesië: persoonlijke getuigenissen en publieke beeldvorming in Indonesië, Japan en Nederland (Zwolle 1999).

D. van Velden, De Japanse interneringskampen voor burgers gedurende de Tweede Wereldoorlog (Franeker 1985).