Navigatie en titel overslaan

Thema's

Nederland

Nationaalsocialisme

NSB

In tegenstelling tot de NSNAP was de NSB niet vanaf het begin bedoeld als een imitatie van de Duitse partij. Lidmaatschap stond in het begin zelfs open voor joden. Juist de afwezigheid van dat zeer radicale element wordt meestal aangewezen als reden voor de stormachtige groei van de partij in de eerste jaren na haar oprichting. De NSB vond echter vanaf het begin ook tegengas. Zo werd in december van 1933 het lidmaatschap van de NSB voor ambtenaren verboden. Toch groeide het ledenaantal aanzienlijk in de eerste helft van de jaren dertig. Hoogtepunt kwam voor de NSB bij de statenverkiezingen van 1935, met bijna 8% van de stemmen.

Hierna volgde een neerval voor de NSB, waarschijnlijk mede het gevolg van een toenemende radicalisering van de partij. Halverwege de jaren dertig trok de NSB steeds meer richting Duitsland en na contact tussen Anton Mussert en de Duitse leiders koos de beweging voor een duidelijk nationaalsocialistisch en antisemitisch uitgangspunt. De tegenstand tegen de NSB werd daarmee ook groter en de meeste Nederlanders waren er van overtuigd dat NSB-ers op grote schaal hulp hadden gegeven aan de Duitsers tijdens de meidagen in 1940. Dit was overigens niet waar, alleen al vanwege het feit dat meer dan tienduizend NSB-ers tijdens de meidagen opgesloten werden. Zij werden niettemin gezien als landverraders en dit leidde regelmatig tot straatgevechten tussen NSB-leden en hun tegenstanders. Deze afkeer onder de bevolking was een belangrijke reden voor Seyss-Inquart om te twijfelen of de NSB wel geschikt was om het Nederlandse volk te leiden.

Veel NSB-ers werden op belangrijke posities geplaatst, zoals burgemeestersposten, als hoofdredacteur van kranten of bij de departementen. Het verzet door middel van doelgerichte acties tegen NSB-ers nam in de loop van de oorlog toe en leidde in 1943 tot de oprichting van een hulppolitie, de Landwacht, die de partij-leden moest beschermen. De Landwacht werd een gehate organisatie, door de vele arrestaties en executies die zij uitvoerde, en werd spottend Jan Hagel genoemd (een verwijzing naar de jachtgeweren die ze vaak bij zich droegen).

Op 5 september 1944 kwamen geruchten op gang van de mogelijke aankomst van de geallieerden, wat leidde tot een massale vlucht van NSB-ers naar Duitsland. De periode hierna kenmerkte zich vooral door onderlinge ruzies in de gelederen van de NSB. Eind december 1944 zette Mussert zijn rivaal Rost van Tonningen uit de NSB en later volgde zelfs vriend en mede-oprichter van de NSB C. van Geelkerken. Ondertussen hield Mussert vast aan zijn blinde vertrouwen in Hitler en Duitsland. Op 4 mei 1945 verschenen ’s avonds zelfs nog de laatste nummers van Volk en Vaderland en Storm. Na de bevrijding zouden de meeste NSB-ers zich echter zonder verzet laten arresteren. Op 12 december 1945 werd Mussert ter dood veroordeeld door het Bijzonder Gerechtshof in Den Haag. Op 7 mei 1946 werd het vonnis voltrokken.

Literatuurverwijzingen

R. Havenaar, Anton Adriaan Mussert. Verrader voor het vaderland, een biografische schets (Den Haag 1984). 

L. de Jong, Het koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog. Deel 1, Voorspel (Den Haag 1969).

A.A. de Jonge,  Nationaal-socialisme in Nederland. Voorgeschiedenis, ontstaan en ontwikkeling (Den Haag 1979).

A.A. de Jonge, Crisis en critiek der democratie. Anti-democratische stromingen en de daarin levende denkbeelden over de staat in Nederland tussen de wereldoorlogen (Utrecht 1982).

A. Mussert (bezorgd en ingel. door Gerard Groeneveld), Nagelaten bekentenissen. Verantwoording en celbrieven van de NSB-leider (Nijmegen 2005).